از قصه تا قصه‌گویی (قسمت اول)

0

این نوشته خلاصه‌ای است از مقاله‌ «از قصه تا قصه‌گویی» نوشته‌‌ فرشته مجیب، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی که آن را در چند بخش تقدیم‌تان می‌کنیم.
فرشته مجیب سال‌هاست در زمینه‌ قصه‌گویی، جنبه‌ها و شیوه‌های قصه‌گویی و تأثیر آن بر کودک کار کرده‌ است.

قصه‌گویی

قصه‌گویی نوعی آفرینش دو جانبه است؛ بین کسی که قصه را می‌گوید و کسی که قصه را می‌شنود این آفرینندگی صورت نمی‌گیرد، مگر اینکه گوینده و شنونده، با هم ارتباط درستی برقرار کنند.
از ماه سوم دوران جنینی، گوش کودک شروع به کار می‌کند و اولین صدایی که می‌شنود، صدای قار و قور شکم مادر و ریتم ضربان قلب مادر است. در واقع، تمام بچه‌های دنیا اولین قصه‌ای که می‌شنوند، قصه‌ای است به نام زندگی؛ قصه‌ای است با عنوان «بودن». تحقیقات نشان داده که کودک بعد از تولد، دقیقا با شنیدن همین ریتم، آرام می‌شود.

کودک شش ماه بعد از شکل‌گیری جنین، صدای محیط را هم می‌شنود. برای همین به پدران و مادران پیشنهاد می‌کنند که با بچه‌ای که در شکم مادر هست، صحبت کنند!
از انیشتین پرسیدند برای اینکه کودک در درس ریاضی قوی شود، چه کنیم؟ گفت: “برایش قصه بگویید. قصه و قصه و قصه.”

قصه گفتن والدین برای کودکان
قصه گفتن والدین برای کودکان

تجربه‌ای از نیجریه: نهضت سوادآموزی نیجریه، متوجه می‌شود که محتوای کتاب نهضت سوادآموزی، جذابیت ندارد و نمی‌تواند افراد میان‌سال را جذب کلاس‌ها کند. گروهی از دانشجویان را به روستاها فرستادند تا پای صحبت پیران بنشینند و قصه‌های قدیمی را جمع‌آوری کنند. بعد آن‌ها را به زبان معیار ترجمه کردند و متوجه شدند که قصه‌ها جدا از ساختارشان، بسیار به هم شبیه‌اند.
پس از آن، از قصه‌های مشابه، برای محتوای کتاب درسی استفاده کردند. به این ترتیب انگیزه‌ آمدن افراد میان‌سال به کلاس بالا رفت؛ مرد یا زن میان‌سالی که قبلا آن قصه را شنیده بود، حالا می‌توانست آن قصه را بخواند. خواندن برایش دل‌نشین شده بود. می‌نشست و آن را می‌خواند.

چرخه قصه‌گویی

با توجه به چرخه‌ قصه‌گویی، می‌توان فعالیت‌ها و مسیر حرکت را مشخص کرد:

قصه گویی
قصه گویی

اولین گام برای قصه‌گویی، انتخاب قصه است، چه قصه‌ای باید انتخاب کنیم؟ قصه‌ها را معمولا با چند معیار می‌توان انتخاب کرد که عبارتند از: علاقه‌مندی کودک، نیاز کودک و…
در چرخه‌ قصه‌گویی، انتخاب عامل مهمی است و ما در این انتخاب باید سن کودک را در نظر بگیریم.
معمولا هر قصه‌ای از شش سطح می‌گذرد. سطح اول قصه، سطحی است ابتدایی. تصویری به بچه نشان داده می‌شود و گفته می‌شود این موش را ببین! این موش، دقیقا آغازی برای قصه است، درحالی‌که ما همیشه فکر می‌کنیم قصه باید فراز و نشیب فراوانی داشته باشد.

سطح اول حالت ابتدایی دارد و اصطلاحا به آن توده (mass) هم می‌گویند. در این سطح می‌توان از کتاب‌های پارچه‌ای استفاده کرد. این کتاب‌ها می‌توانند پلاستیکی هم باشند؛ چون شست‌وشوپذیر هستند یا مثلا کتاب‌هایی که از مقوای کلفت درست شده‌اند. یک نوع از این کتاب‌ها را می‌توانید در اینجا ببینید. کتاب‌های هم‌شکل حیوانات مقوایی انتشارات گاج در ۹ جلد، هر کدام به شکل یک حیوان مثل خرس پاندا، اردک، گربه و…، چاپ شده‌اند و کودک شما را با اطلاعات اولیه‌ای مثل محل زندگی، تغذیه و… از آن حیوان آشنا می‌کنند. این کتاب‌ها اشکال ساده‌ای دارند و روی حس لامسه‌ کودک کار می‌کنند.

کتاب بره کوچولو - داستان زندگی حیوانات
کتاب بره کوچولو – داستان زندگی حیوانات

مرحله‌ی دوم سطح توالی‌هاست؛ یعنی پس از اینکه مثلا ماشین مشخص شد، گفته‌ می‌شود این ماشین قرمز رنگ است. بچه موش را دیده و حالا می‌پرسد: این موش چه می‌خورد؟ کجا زندگی می‌کند؟ و… .

سطح سوم، روایت ابتدایی است؛ یعنی شما عنصر یا عناصر قصه را با روابط تکمیلی آن همراه می‌کنید. در مثال: باران شروع به باریدن می‌کند. حالا همه حیوانات برای داشتن سرپناه راهی خانه‌ پیرزن می‌شوند.

آن عنصر اولیه عده‌ای را دور خودش جمع می‌کند. یا باران شروع به باریدن می‌کند و حیوانات همه دنبال پناهگاه می‌گردند. در این میان، یک سوسک به زور خودش را در پناهگاه جا می‌دهد. بعد از چند لحظه، موش هم خودش را زیر آن پناهگاه می‌کشد. بعد، کلاغ می‌آ‎ید زیر همان پناهگاه و بالاخره خرگوش می‌آید. صبح روز بعد، همه با تعجب می‌گویند: “من که به زور جا گرفتم. تو چه‌طور؟” نگاه می‌کنند و می‌بینند قارچی است که در اثر بارش باران روییده و بزرگ شده. این در واقع، سطح روایت ابتدایی است.

مرحله‌ی چهارم زنجیره‌های غیرمتمرکز است؛ یعنی چندین شخصیت درگیر می‌شوند و با هم ارتباط برقرار می‌کنند. مرغی خودش را در برکه‌ آبی می‌بیند و تصور می‌کند که مرغی در آب غرق شده. بوقلمون را صدا می‌کند. بوقلمون می‌گوید: نه این بوقلمون است. به تبع از بوقلمون، همه‌ حیوانات می‌آیند و هر کدام فکر می‌کنند، حیوانی شبیه خودشان غرق شده. می‌روند کمک بیاورند و متوجه می‌شوند که در اثر تابش نور آفتاب، آب آن برکه خشک شده و در واقع اصلا کسی در آن‌جا غرق نشده است.

مرحله پنجم زنجیره‌های متمرکز است، یعنی یک قهرمان در قصه هست و برای این قهرمان حوادثی روی می‌دهد. مثلا موش کوچولویی در یک چهاردیواری زندگی می‌کرد. موش کوچولو یک روز حوصله‌اش سر رفت و خواست ببیند پشت این دیوار چه خبر است. موش راه می‌افتد دور چهار دیواری می‌چرخد و راهی ندارد که بیرون برود. به موش‌های دیگر می‌گوید: بیایید پشت هم سوار شویم برویم بالا ببینیم پشت این دیوار چه خبر است؟ موش‌ها تلاش بسیار می‌کنند، اما نتیجه‌ای نمی‌گیرند. یک روز که موش کوچولو نشسته بود و فکر می‌کرد، کرمی را دید که داشت زیر دیوار نقب می‌زد، با خودش می‌گوید: فهمیدم! من هم نقب می‌زنم می‌روم آن‌ طرف دیوار. وقتی می‌رود آن طرف دیوار، می‌بیند آن طرف دیوار یک سری موش هستند و یکی از موش‌ها دارد فکر می‌کند که پشت این دیوار چه خبر است؟

و بالاخره سطح ‌آخر قصه، (ششم) سطح روایت است که وقایع به صورت یک کل منسجم درمی‌آیند که نمونه‌هایش فراوان است.

وقتی قصه‌ای انتخاب می‌کنیم، علاوه بر در نظر گرفتن نیازها و علاقه‌مندی‌ها، حتما باید به این مسئله فکر کنیم که کودک در چه سن و گروهی است؟

ادامه این مطلب را در قسمت بعدی از قصه تا قصه گویی بخوانید.

برای خرید کتاب قصه‌های کودکانه تا ۵۰درصد تخفیف کلیک کنید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.